Tag Archives: Brødet og eselet

Radikalt alvor – om det forkynnande i litteraturen

Kva har radikaliserte muslimar, Kate Tempest, Brødet og eselet og den lågkyrkjelege forkynnartradisjonen sams?

Du vet väl om att du är värdefull
Att du är viktig här och nu
Att du är älskad för din egen skull
För ingen annan är som du

Det finns alltför många som vill tala om
Att du bör vara si och så
Gud Fader själv, han accepterar dej ändå
Och det kan du lita på

Du vet väl om att du är värdefull
Att du är viktig här och nu
Att du är älskad för din egen skull
För ingen annan är som du

Du passar in i själva skapelsen
Det finns en uppgift just för dej
Men du är fri att göra vad du vill med den
Säga ja eller nej

Du vet väl om att du är värdefull
Att du är viktig här och nu
Att du är älskad för din egen skull
För ingen annan är som du

Denne svenske dåpssalmen (Psalm 791 av Ingemar Olsson), som mange i Noreg kjenner i Carolas versjon, formidlar aksept og meining av eit slag mange lengtar heile livet etter å oppleve. Fellesskapar som forvaltar slike bodskapar godt, kan difor få stor emosjonell makt over folk – ei makt som kan utnyttast politisk. Samanhengen mellom kjensler, det sjølvbiografiske/verkelege og det politiske i litteraturen har oppteke meg lenge. I det siste har eg også begynt å reflektere over kvifor religionen har hatt – og stadig har – ei så viktig rolle i samfunnet. Eg trur det er fordi religion kommuniserer normative bodskap ekstremt effektivt. Både biletleg og direkte set dei religiøse forteljingane og tradisjonane ord på våre djupaste erfaringar og behov – emosjonelle som kognitive. Verdiane som blir forkynt, er det også venta skal vise seg i handling. «Ei tru utan gjerningar er ei død tru», står det i Jacobs brev i Det nye testamentet.

Litteratur har mykje sams med religion, langt meir enn med til dømes vitskap. Den gir oss også forteljingar som kan gi flukt, trøyst og høve til å tolke sitt eige liv inn i ein større samanheng. Kanskje var religion og litteratur ein gong i tida éit og same fenomen? Litteratur kan òg inspirere til politisk handling, og vi ser alt ein tendens til at forfattarar tek for seg aktuelle, politiske emne. Blir neste steg ein meir direkte forkynnande litteratur?

Radikal appell
Eit tydeleg døme på at religion kan få ei større politisk rolle når solidariteten i storsamfunnet slår sprekkar, ser vi når ungdom blir «radikalisert» gjennom organisert religion. Demian Vitanzas roman Dette livet eller det neste (2017), som formidlar historia til ein norsk, nolevande Syria-farar, gjer det tydeleg at politisk radikale handlingar ikkje berre handlar om rasjonell overtyding, og heller ikkje alltid om tvang og hjernevask. Norsk-pakistanske Tariq opplever i staden ei religiøs «vekking» som mobiliserer sterke kjensler og revitaliserer heile identiteten.

Det var spesielt for meg å lese Vitanzas roman, for sjølv om eg som ung vaksen var så ulik den småkriminelle festløva Tariq som det vel er mogeleg å bli, kjente eg meg igjen i opplevinga hans av religiøs vekking. Som nyinnflytta student i Oslo, vart eg sjølv med i ei karismatisk frikyrkje. Eg var kristen frå før, men den radikale tilnærminga i forkynninga og den omsorga for heile mennesket eg opplevde i den nystarta og sterkt ekspanderande kyrkjelyden, gjorde at eg fekk ei mykje sterkare oppleving av trua. Eg vart oppteken av leve som eg lærte – eller hadde blitt lært.

Les resten av essayet på Littkritikk.no


Brødet og eselet: Del likt

Omveltande antipatos: Del likt er ei samling med sinte, leikande dikt og absurde bilete som får det til å boble i hovudet.

Ein gong for lenge, lenge sidan, då eg var ung, kristen og framleis hadde ei lyseblå tiltru til verda, heldt eg meg med favorittbibelord. Éit av dei var: «Kast ditt brød på vatnet; for med tida skal du finna det att.» (Forkynnaren 11,1). Ein person eg siterte det til, meinte at brødet umogeleg kunne vere noko å ete om ein faktisk fann det igjen. Det var kanskje meint som eit vits (i så fall dårleg framført), men episoden kan få stå som døme på kva slags uføre bokstavtru bibeltolkingar kan leie ein ut i. Sjølv hadde eg tolka visdomsordet i retning av: «Ein treng ikkje alltid gjere det trygge og fornuftige, ting ordnar seg alltids» – noko eg på ingen måte levde etter, kanskje bortsett frå at eg, av alle ting, valde å utdanne meg til litteraturvitar. Det er boka Del likt som har vakt desse assosiasjonane, og det er det mange grunnar til.

Del likt er del av eit større kunstprosjekt av kunstnarduoen Gunnar Wærness og Henrik Skotte, som her går under nemninga Brødet og eselet. Det høyrest utan vidare ut som deira dummare alter ego, men både orda «brød» og «esel» samt ei rad motiv i teksten er knytt til kjende bibelhistorier. Tenk på nattverden, eller eselet Jesus reid inn i Jerusalem på Palmesøndag. Les ein framhaldet av mitt tidlegare favorittbibelord, vert det dessutan tydeleg at Forkynnaren og Brødet og eselet har omtrent same innstilling til livet: «Del det du har, med sju eller åtte; for du veit ikkje kva for ulukke som kan henda på jorda.»

Bibelsk opprør
Slikt står det altså i denne tradisjonsrike boksamlinga som republikanske kristenkapitalistar over dammen gjerne omtalar som «The Good Book»  («‘cause it is good, and it’s a book», for å sitere den australske, musikalske komikaren Tim Minchin). Brødet og eselet grip i Del likt fatt i dette revolusjonære potensialet i Bibelen. Dei kommuniserer også på liknande allegorisk vis, men med eit rølpete uttrykk som kan få ein til å tru at dette er humoristisk  meint, ikkje kunst som meiner noko om verda på alvor. Det vil i så fall vere ei grov feillesing. Her er eit lite utdrag, så du veit kva eg snakkar om:

(FOLK ASSÅ)

Folk har hørt at det fins lova på jorda som dæm itj sjer, men dæm kan bryt dæm utan at nåkka skjer. Så dæm fortsett å bryt dæm hæppi hæppi hæppi igjen og igjen, og så plutselig bæ-bu-bæ-bu og bu-hu, så sitt dem der.

Derfor fløtte folk opp i trærn (…)

Eg assosierer til naturlover og klimaendringar her, gitt at det lenger nede står at «ekspertan leite etter ainner planeta». Det er éit av mange kritiske perspektiv.

Men sjølv om dette er ei utprega opprørsk bok, hallar eg mot at referansane til religion ikkje først og fremst er kritiske, men i staden peikar på at religion kan gjere dei undertrykte til revolusjonære. Spesielt diktet «(GÅ FRØ)» som startar med ein ordleik over ordet demokrati, refererer til det Jesus sa om såkornet som fell i jorda og døyr slik at det kan vekse opp strå med mange nye korn: «skokk oss              flokk oss / nøy oss           pløy oss / tøy oss             lang i sola / kryp vi opp av jorda trang / for å bli te mang mang mang».

Uansett kva haldninga til religionen eigentleg er: Det rølpete uttrykket, med munnlege formuleringar på trønderdialekt, lydmalande ord og svart humor, viser ein vilje til å bryte med konvensjonar som både handlar om leikande kreativitet og rettvis vreide. Det radikale innhaldet får av og til satiriske utslag. Alvoret slår ikkje ut i patos, men i antipatos.

Dette er starten på ei lengre melding som er publisert i BLA nr. 9/2017. Les heile teksten her (pdf).